Encyklopedia Gmin 砰dowskich w Polsce

G這wno (powiat brzezi雟ki)

Rok

Wszyscy mieszka鎍y

砰dzi

1793 321 198
1808 575 398
1827 1023 784
1857 1618 1237
1921 2422 1430
1-09-1939 ? 2100

I. GMINA 玆DOWSKA W GΜWNIE DO 1918 R.

Prawa miejskie G這wno otrzyma這 w 1427 roku, utraci這 w 1870 r.

W drugiej po這wie XVIII wieku w豉ciciel G這wna sprowadzi do miasta nowych osadnik闚, por鏚 nich 砰d闚, kt鏎zy do II wojny wiatowej stworzyli w miecie wi瘯szo. W 1793 r. by這 48 rzemielnik闚, wr鏚 nich 35 砰d闚: 5 piekarzy, rzenik, garbarz, 25 krawc闚, kunierz, kapelusznik. W garbarni nale蕨cej do 砰da pracowa這 5 robotnik闚. Ponadto by 篡dowski fryzjer, a dzier瘸wca karczmy tak瞠 by 砰dem. 6 砰d闚 by這 kupcami.

砰dowska gmina sta豉 si niezale積a w 1822 roku. Wkr鏒ce po tym powsta豉 synagoga Beth Midrash (dom nauki), Mikve (豉nia rytualna) i Hekdesh (przytu貫k dla biednych, chorych i w potrzebie). Budynki by造 postawione na ziemi Paritz'a (w豉ciciel terenu), kt鏎y pobiera op豉ty za dzier瘸w do pocz靖ku lat 60-tych XIX wieku. Zarz鉅 gminy by ponadto zobligowany do p豉cenia podatku miejscowemu ksi璠zu. Koszty budowy, dzier瘸wy i inne op豉ty pogorszy造 sytuacj ekonomiczn osadnictwa. W dodatku ucierpia這 ono od epidemii cholery i po瘸ru, kt鏎y wybuch w 1848 r. W po瘸rze uleg造 powa積emu zniszczeniu synagoga i mykwa, dlatego wzros造 koszty i by造 ci篹arem dla wszystkich mieszka鎍闚 (odnowienie zniszczonych budynk闚 i domostw). W tych latach kilka dobrze ustawionych rodzin kierowa這 zarz鉅em gminy; spor鏚 nich kilka rodzin uczestniczy這 w pracach zarz鉅u przez 6 kadencji. To powodowa這 publiczne pretensje i konflikty mi璠zy 砰dami.

Spor鏚 rabin闚 G這wna z drugiej po這wy XIX wieku nale篡 odnotowa Michaela Paczanowskiego. Inn wyr騜niaj鉍 si postaci by Eliahu Laskowski, wywodz鉍y si z uczni闚 Admora (rabin chasydzki) z Sochaczewa, wczeniejszego rabina Tuliszkowa. W latach 1908 - 1920 Laskowski by rabinem w G這wnie, potem przeni鏀 si do Warty. Laskowski wyr騜nia si jako utalentowany Magid (w璠rowny nauczyciel-kaznodzieja) i powo豉 kilka Yeshivot (szk馧 talmudycznych). W okresie holokaustu zosta powieszony przez nazist闚 w publicznej egzekucji. Po nim rabinami w G這wnie byli Icchak Paczanowski i Elimelech Szapira, kt鏎zy tak瞠 zgin瘭i w czasie holokaustu.

W czasie pierwszej wojny wiatowej w G這wnie powsta造 pierwsze organizacje polityczne. W maju 1917 roku zwo豉no og鏊ne zebranie i zadeklarowano powo豉nie federacji syjonistycznej. W tym samym czasie rozpocz像 swoj dzia豉lno w miecie Hamizrachi (Centrum Duchowe, prawicowy, religijny ruch syjonistyczny). Wybory do zarz鉅u gminy w 1918 roku by造 ju wsp馧zawodnictwem politycznym.

II. OKRES MI犵ZYWOJENNY

Prawie wszystkie 篡dowskie partie polityczne w Polsce by造 reprezentowane tak瞠 na terenie G這wna. Rezultaty wybor闚 do Kongresu Syjonistycznego by造 nast瘼uj鉍e: Zionim Haklaliim (Al Hamishmar - Na Stra篡, czyli prawicowi Og鏊ni Syjonici) otrzyma 37 g這s闚 w 1937 r. i tyle samo w 1939; Hamizrachi 60 i 23; Liga dla Pracuj鉍ego Izraela 51 i 78. W G這wnie tak瞠 dzia豉造 Agudat Israel (Zwi頊ek Izraela - mi璠zynarodowy konserwatywny i ortodoksyjny ruch religijny na bazie chasysyzmu) i Bund (lewicowy Powszechny 砰dowski Zwi頊ek Robotniczy).

Podczas wybor闚 do rady miejskiej w 1924 roku uczestniczy這 5 partii 篡dowskich i zdoby造 razem 6 mandat闚 z 12. W wyborach w 1927 roku by豉 jedna wsp鏊na lista 篡dowskiego frontu narodowego, kt鏎y sk豉da si z Og鏊nych Syjonist闚, Hamizrachi, Agudat Israel, Stowarzyszenia Rzemielnik闚 i Bezpartyjnych W豉cicieli Dom闚 (brak wynik闚 tych wybor闚).

W latach 30-tych sytuacja ekonomiczna 砰d闚 w G這wnie uleg豉 pogorszeniu. Do這篡 si do tego po瘸r z 1936 roku, kt鏎y zniszczy 10 篡dowskich dom闚. 28 rodzin zosta這 bez dachu nad g這w. Tego samego roku grupa jedynych 篡wicieli rodzin, w przesz這ci wonic闚, pozosta豉 bez rodk闚 do 篡cia. Grupa zorganizowa豉 firm autobusow obs逝guj鉍 lini Warszawa-鏚 oraz tereny letniskowe wok馧 G這wna. Firma rozwija豉 si dobrze, ale w okresie panuj鉍ej wtedy atmosferze antysemickiej, w豉dze odebra造 firmie pozwolenie.

Zubo瞠nie spo貫cznoci przeszkodzi這 inicjatorom z zarz鉅u gminy w otworzeniu szko造 Tarbut (tarbut po hebrajsku to owiata; t nazw nosi這 砰dowskie Stowarzyszenie Kulturalno-Owiatowe, prowadz鉍e szko造), co zaplanowane by這 na rok 1936.

31 maja 1936 roku dosz這 w G這wnie do rozruch闚, kt鏎e o ma這 co, nie rozwin窸y si w masowy pogrom. Z zabawy w remizie stra瘸ckiej wysz這 7 chuligan闚 i zaatakowali przechodz鉍ych 砰d闚. Zaalarmowana policja aresztowa豉 jednego z napastnik闚. Nast瘼nie oko這 150-200 os鏏 zebra這 si i stara這 uwolni aresztowanego. Rozwin窸a si walka uliczna i ostatecznie policji z du蕨 trudnoci uda這 si opanowa t逝m. 6 chuligan闚 zosta這 przes逝chanych i uwi瞛ionych na 4-8 miesi璚y.

III. HOLOKAUST

W pierwszych dniach okupacji G這wna, w dniu 13 i 15 wrzenia 1939 r., nazici stracili w egzekucji 6 砰d闚. W styczniu 1940 roku mia造 miejsce pogromy, w kt鏎ych uczestniczyli niekt鏎zy Polacy, pomimo sprzeciwu proboszcza i wielu Polak闚; zosta sprofanowany 篡dowski cmentarz, wyci皻o drzewa, usuni皻o p造ty nagrobne.

Do czasu powstania w G這wnie getta (kwiecie 1940) przyby造 do miasta setki 砰d闚, uciekinier闚 i wysiedle鎍闚 z Kraju Warty (obszaru w章czonego do Rzeszy). G這wno nale蕨ce do Generalnej Guberni by這 miastem le蕨cym w pobli簑 granicy tych dw鏂h jednostek administracyjnych. Wi瘯szo deportowanych przybywa豉 bez jakiegokolwiek dobytku. Czasami rozkazywano im opuszcza miasta w ci鉚u 24 godzin. Cz uciekinier闚 wyjecha豉 i kontynuowa豉 swoj w璠r闚k, a cz pozosta豉 wbrew dekretowi i osiedli豉 si na przedmieciach, g堯wnie w letniskach Nowy Otwock, Zakopane i Warcha堯w. W styczniu 1940 r. by這 ju 2700 砰d闚 deportowanych z Konstantynowa 鏚zkiego, Brzezin, Zgierza i Aleksandrowa 鏚zkiego.

Jeszcze w 1940 r. przybywali 砰dzi z r騜nych miejsc. W lipcu 1940 r. liczba 砰d闚 wzros豉 do 5602. W nast瘼nych miesi鉍ach liczba 砰d闚 zmala豉 o ok. 400 z powodu deportacji do oboz闚 pracy przymusowej tak, 瞠 w grudniu 1940 r. by這 5220 砰d闚.

W ci鉚u 篡dowskiego roku 5700 (czyli 1940) uciekinierzy dowiadczyli wielu chwil terroru. 5 kwietnia opublikowano dekret nakazuj鉍y 砰dom bezzw這cznie opuci miasto. B豉gania Judenratu nie pomog造, tak wi璚 Judenrat wyznaczy do deportacji najbiedniejszych 砰d闚, kt鏎zy byli ci篹arem dla gminy. 8 lipca, kiedy by造 ju gotowe konne wozy do zabrania 400 砰d闚, Judenrat uzyska wycofanie dekretu. 18 kwietnia rozesz豉 si pog這ska, 瞠 wszyscy uchodcy mog powr鏂i do swych miast rodzinnych. Cz 砰d闚 t逝maczy豉 nawet liberalne polecenie zbli瘸j鉍ym si ko鎍em wojny. Ale nast瘼nego dnia opublikowano dekret nakazuj鉍y 2000 uciekinierom osobiste stawienie si na rynku w gotowoci do wyjazdu. W tym samym czasie policja zablokowa豉 wszystkie drogi wyjazdowe z miasta. Wzi皻o kilku zak豉dnik闚 i Niemcy zagrozili, 瞠 zak豉dnicy zostan zabici, jeli dekret nie b璠zie przestrzegany. Cz uchodc闚 zdo豉豉 uciec do swych s零iad闚. Rozgniewani 砰dzi g這wie雟cy, przez kt鏎ych uchodcy byli obwiniani za wzrost cen 篡wnoci, zacz瘭i sami wyrzuca ich z w豉snych dom闚, wyszukiwa kryj闚ki, wyci鉚a z nich uchodc闚 i doprowadza na rynek (..."czy z powodu tych plugawych 砰d闚 mamy umiera?"). W ko鎍u zebrali 2000 uciekinier闚. Zak豉dnik闚 uwolniono. Niemiecki policjant skierowa wozy do Strykowa. Przewodnicz鉍y Judenratu pod嘀a za nimi zaopatrzony w 篡wno i napoje. W Strykowie mieli przenocowa, a nast瘼nego dnia powr鏂i do swych miejsc. Na noc st這czono ich w synagodze. Rano (21 kwietnia) Niemcy grozili, 瞠 wszyscy zgin w egzekucji. I faktycznie s造szano strza造, a cz 砰d闚 odnios豉 rany. Po wszystkim zawieziono ich z powrotem do G這wna. W pobli簑 G這wna nazici uwi瞛ili po這w uchodc闚 w budynku, kt鏎y s逝篡 niegdy jako siedziba fabryki. Reszta zdo豉豉 uciec i powr鏂i do miasta. Ob霩 w fabryce by strze穎ny przez volksdeutsch闚. Judenrat wysy豉 篡wno winiom. 砰dzi Fass i Szer, kt鏎zy byli znani w miecie jako "macherzy" rozpocz瘭i negocjacje z Niemcami i za du蕨 豉p闚k zdo豉li uwolni wi瘯szo wini闚. Zostali tylko najbiedniejsi, ale z dobytkiem, kt鏎y pozosta w obozie. Wkr鏒ce Niemcy rozp璠zili mieszka鎍闚 obozu.

Wiosn 1940 r. rozesz豉 si plotka o planach stworzenia getta w G這wnie. Judenrat zgromadzi du蕨 sum pieni璠zy w celu odwo豉nia dekretu, ale nic to nie pomog這 i 7 kwietnia opublikowano obwieszczenie 這wickiego starosty (Kreishauptman). Na pocz靖ku w豉dze mia造 zamiar ulokowa getto w dzielnicach Swoboda i Cichorajka, ale z powodu opor闚 mieszkaj鉍ych tam Polak闚 wybrano le蕨c na obrze簑 miasta dzielnic letniskow Nowy Otwock.

Oficjalnie getto w G這wnie powsta這 12 maja 1940 roku. Obejmowa這 4 ulice i 60 willi letniskowych - drewnianych, jednopi皻rowych, kt鏎e nie by造 przystosowane do mieszkania w zimie. Obszar getta by ogrodzony drucianym p這tem z jedn tylko bram. Strzegli go 篡dowscy policjanci. Polski wartownik by usytuowany przy bramie (tylko w dzie) i nie wtr鉍a si do niczego. Prawie nie by這 kontroli kontakt闚 z otoczeniem.

Judenrat otrzyma przywilej swobodnego wydawania pozwole na wychodzenie z getta do miasta i okolicznych wiosek. 砰dowski policjant, kt鏎y kontrolowa przy bramie, prawie nie sprawdza pozwole. Za pomoc 豉p闚ek uregulowano stosunki z Niemcami, w tym z policj. Dzi瘯i 豉twym kontaktom z Polakami 砰dzi kontynuowali utrzymywanie si z rzemios豉 i handlu. Cz rzemielnik闚 pracowa豉 w miecie - w warsztacie krawieckim i ciesielskim niemieckiej policji. Ludzie biedni utrzymywali si z czarnego rynku i przemytu. G這wie雟cy 砰dzi  w celach handlowych docierali nawet do Warszawy.

Zaopatrzenie w 篡wno by這 zazwyczaj wystarczaj鉍e, ceny prawie takie same jak poza gettem. 砰dowscy rzenicy noc przecinali siatk i sprowadzali byd這 na ub鎩. Ich nieko鎍z鉍e si k堯tnie odbija造 si echem w getcie (grupy rzenik闚 donosi造 na siebie nawzajem niemieckiej policji), a 篡dowscy policjanci zg豉szali pretensje, 瞠 rzenicy nie reperuj ogrodzenia i nie daj 蕨danych 豉p闚ek (pieni篹nych lub w mi瘰ie). 砰dowscy kupcy rybni utrzymywali nawet 章czno ze Skierniewicami; raz w tygodniu jecha tam w霩 wype軟iony rybami; ryby by造 trzymane w klatkach zanurzonych w rzece przep造waj鉍ej przez getto. Ch這pi zwykli byli dostarcza wozy pe軟e 篡wnoci bezporednio pod bram, chocia by這 to zabronione. Nie by這 problem闚 z bia章 m隕; piekarze wypiekali z niej Hallah (specjalny chleb na Szabat - mi瘯ka cha趾a) i bia貫 pieczywo, pod pretekstem, 瞠 jest to polecenie ze szpitala.

Kilka innych "swob鏚" by這 typowych dla tego getta. W Rosh Hashana (篡dowski Nowy Rok) 5701 r. (wrzesie 1940 r.) w豉dze pozwoli造 otworzy "shitbel" (ma章 synagog) do modlitwy. Raz w tygodniu odbywa造 si w getcie zawody w pi趾 no積 pomi璠zy zespo貫m m這dzie篡 z getta i lokalnymi polskimi grupami. Zezwolenia na wejcie na teren getta dla Polak闚 wydawa starosta powiatowy.

Judenrat (z niem. rada 篡dowska) zosta powo豉ny pod koniec 1939 roku. Przewodnicz鉍ym by Abram Rosenberg, cz這nkami 6 os鏏 spor鏚 kupc闚 (tylko 2 nazwiska s znane - Klecki i Baumarder). Na pocz靖ku by這 20 篡dowskich policjant闚, a w czasie funkcjonowania getta liczba ta wzros豉 do 45. Szefami trzech sekcji policji byli - wonica, kupiec i syn przewodnicz鉍ego Judenratu. W domu, kt鏎y s逝篡 administracji i 篡dowskiej policji, by tak瞠 pok鎩 dla aresztant闚.

Fass i Szer, wspomniani wczeniej, chcieli uzyska wp造w na 篡dowsk administracj. Wg niekt鏎ych wersji byli ju "cwaniakami" przed wojn, niekt鏎zy m闚ili, 瞠 byli detektywami, a w czasie re磨mu nazistowskiego zostali "macherami" i b造skotliwymi 豉p闚karzami. By這 przypuszczenie, 瞠 informowali Niemc闚 o bogatych 砰dach i wskazywali ukryty dobytek. Niekt鏎zy twierdzili, 瞠 zamierzali usun寞 Rosenberga z przewodniczenia Judenratowi i z tego powodu oczerniali go wobec w豉dz.

Mimo godziwych warunk闚, by豉 w getcie biedota miejscowa i pochodz鉍a ze rodowiska uchodc闚. Joint (The American Joint Distribution Comitee, ameryka雟ka organizacja pomocy) z Warszawy dostarcza pieni璠zy, ubra i 篡wnoci. Stworzono przyst瘼n kuchni, kt鏎a wydawa豉 500-1300 posi趾闚 dziennie. Od czasu do czasu pomi璠zy biednych rozdzielano 篡wno, ubrania, buty i pomoc finansow. Joint powo豉 w G這wnie w豉sne przedstawicielstwo, a ponadto wybra zesp馧 pracownik闚 kuchni. Na tym tle ci鉚le trwa konflikt pomi璠zy Jointem i Judenratem, poniewa Joint chcia zorganizowa pomoc spo貫czn niezale積ie i sam dobiera do tego ludzi. Po pewnym czasie datki pieni篹ne i zaopatrzenie z Warszawy usta這. Apel o datki i pr鏏a na這瞠nia podatk闚 na bogatszych nie odnios造 sukcesu. W padzierniku 1940 roku kuchnia przesz豉 w r璚e Judenratu. W pi靖ki i soboty prawie nikt nie przychodzi do kuchni, gdy nawet najbiedniejsi byli w stanie przygotowywa sobie posi趾i we w豉snym zakresie. Dystrybucja zaopatrzenia w 篡wno, odzie, buty i pomoc finansowa by豉 kontynuowana. S逝瘺a zdrowia a w getcie by豉 darmowa dla biednych, a dla zamo積ych odp豉tna. Jedyny lekarz w getcie otrzymywa zap豉t od Judenratu. By to dr Szmirgold. Ma造 szpital w getcie by drewnian will letniskow, zawiera sale chorych, zaimprowizowan aptek i przychodni. Wyposa瞠nie by這 ubogie, chorzy byli hospitalizowani, ale nie otrzymywali leczenia, z powodu niedoboru lekarzy i pracownik闚 s逝瘺y zdrowia; leki by造 tam dostarczane przez Joint i TOZ (Towarzystwo Ochrony Zdrowia Ludnoci 砰dowskiej w Polsce) z Warszawy. W pniejszym czasie zosta zatrudniony polski lekarz Mierzejewski. Tak瞠 on otrzymywa zap豉t z Judenratu, ale cieszy si patronatem w豉dz niemieckich i mia du篡 wp造w na getto. Poprawi warunki i przeni鏀 szpital do murowanego budynku i ordynowa dietetyczne 篡wienie ludziom w potrzebie, wg jego zalece. Zaszczepi ludno getta przeciwko tyfusowi i zdo豉 pokona t chorob w getcie.

Problemy higieniczne by造 przyt豉czaj鉍e. Brud dominowa wsz璠zie, kosze na mieci by造 przepe軟ione, brakowa這 sp逝kiwanych toalet. Komitet sanitarny z 20 pracownikami publicznej s逝瘺y zdrowia nie by w stanie poprawi sytuacji. Nadzorcze wizytacje niemieckich w豉dz sanitarnych ko鎍zy造 si polowaniem na ludzi, przymusowym myciem w nieogrzewanych domach, obcinaniem w這s闚 u kobiet i 蕨daniami 豉p闚ek. Sytuacja poprawi豉 si nieco, gdy Judenrat zatrudni grupy pracownik闚 do sprz靖ania mieci, a policja 篡dowska zacz窸a aresztowa ludzi z powodu odpadk闚 w ich sklepach, piekarniach i na dzia趾ach.

Mieszka鎍y getta byli wysy豉ni do przymusowej pracy w s零iednich gospodarstwach. Wydzia pracy Judenratu by zobowi頊any dostarcza zespo造 robotnik闚 do innych prac w miecie. Ponadto niekt鏎zy Niemcy czy policja polowali na 砰d闚 od czasu do czasu i dowozili ich do przymusowych prac. Pocz預szy od sierpnia 1940 roku rozpocz窸y si deportacje do oboz闚 pracy przymusowej. Z powodu obawy przed deportacj m這dzie kry豉 si w lasach i s零iednich wioskach. Kiedy niebezpiecze雟two mija這 m這dzie powraca豉 do getta. 砰dowscy i niemieccy policjanci polowali na ukrywaj鉍ych si.

Kiedy nadesz造 wiadomoci o okropnych warunkach w obozach pracy przymusowej w powiecie lubelskim, w kt鏎ych byli 砰dzi z G這wna, Judenrat jesieni 1940 r. powo豉 komitet maj鉍y na celu zebranie dla nich datk闚. W padzierniku przewodnicz鉍y Judenratu Rosenberg i cz這nek Judenratu Baumarder wyjechali do powiatu lubelskiego z zebranymi pieni璠zmi. Chocia nie mogli dotrze do obozu osobicie, dostarczyli pieni鉅ze drog okr篹n. Jest mo磧iwe, 瞠 przedstawiciele 砰d闚 dotarli kolejny raz do Lublina. Tylko niewielu powr鏂i這 z tych oboz闚 i byli swoimi w豉snymi cieniami.

Inne problemy zdarza造 si tak瞠 w getcie. 27 wrzenia 1940 roku ogie strawi domy, kt鏎e wczeniej nale瘸造 do 砰d闚. By豉 to prawdopodobnie prowokacja, o podpalenie obwiniono 砰d闚. Niemcy uwi瞛ili 20 砰d闚 jako zak豉dnik闚 w υwiczu. Getto zosta這 otoczone przez policj, brama zamkni皻a, przepustki zlikwidowane. Pojawi si niedob鏎 篡wnoci. Niemcy ponownie ogrodzili getto na kszta速 prostok靖a. Polecili przenie ogrodzenie z jednego miejsca na drugie i wyr闚na krzywizny, kt鏎e mogli wykorzystywa przemytnicy. Trzy domy znajduj鉍e si wczeniej w granicach getta znalaz造 si poza nimi. Przesiedleni z nich z powrotem do getta otrzymali nowe mieszkania, co spowodowa這 wiele problem闚. Po pewnym czasie, gdy atmosfera si uspokoi豉, wznowiono wydawanie przepustek, ale zak豉dnicy pozostali w zamkni璚iu. 8 grudnia 1940 roku po wielu probach Judenratu zak豉dnik闚 uwolniono. Niemiecka policja za蕨da豉 za nich 5 biurek.

Rozkaz policji niemieckiej z 10 lutego 1941 roku nakazuj鉍y zwrot wszystkich przepustek sygnalizowa likwidacj getta. 砰dowscy policjanci przeszukiwali getto i s零iednie wioski w poszukiwaniu posiadaczy przepustek. Do czasu zwrotu wszystkich przepustek niemiecka policja wzi窸a jako zak豉dnika przewodnicz鉍ego Judenratu i jego trzech towarzyszy. Zostali oni po kr鏒kim czasie uwolnieni. Kiedy zacz窸y si rozchodzi wieci o deportacji wszystkich 砰d闚 z powiat闚 granicznych na granicy Generalnej Guberni i Rzeszy, Judenrat rozpocz像 przygotowania, aby by gotowym do transportu ludnoci. Bogaci na skutek ich w豉snej inicjatywy zostali przewiezieni do Warszawy wynaj皻ymi przez siebie samochodami osobowymi. W getcie zapanowa豉 anarchia. Judenrat walczy z policj, skradziono zapasy 篡wnoci. Polacy masowo wchodzili do getta i kupowali od 砰d闚 ich dobytek za grosze. Niemieccy policjanci rabowali, co tylko chcieli.

28 lutego 1941 roku niemiecka policja powiadomi豉 o deportacji wozami konnymi, wyznaczonej na nast瘼ny dzie. Przed deportacj 砰dzi wraz z i ich rzeczami mieli by zdezynfekowani. Ale do 18 marca 1941 byli 砰dzi ci鉚le jeszcze pozostawali w G這wnie.  

Ostatni tydzie ich pobytu w getcie by pe貫n grozy i przeladuj鉍ego przeczucia, 瞠 mog szybko opuci miasto. Byli wyrzucani ulica po ulicy, dom po domu i getto zacz窸o znika. 砰dzi byli porywani na ulicach i przewo瞠ni do Warszawy. Rosenberg, przewodnicz鉍y Judenratu dosta si do Warszawy w konwoju 20 chorych. Niewielka liczba rzemielnik闚 z G這wna zosta豉 odtransportowana do υwicza, gdzie przez jaki czas pracowali dla Niemc闚 z miejscowymi 篡dowskimi rzemielnikami, do czasu gdy wszyscy 砰dzi z υwicza zostali wywiezieni do Warszawy. 

T逝maczenie z dw鏂h wersji angielskoj瞛ycznych b璠鉍ych t逝maczeniami z orygina逝 w j瞛. hebrajskim.

1. We Remember Jewish Glowno

2. Encyclopedia of Jewish Communities in Poland