Henryk Rynkowski

DZIEJE G這wna

Od Autora. Dzieje Przedhistoryczne

Za這瞠nie miasta i jego rozw鎩 (I)

Za這瞠nie miasta i jego rozw鎩 (II)

Upadek miasta (I)

Upadek miasta (II)

Okres pierwszej wojny wiatowej w G這wnie

Rozw鎩 szkolnictwa w G這wnie podczas I wojny wiatowej

Koniec wojny w G這wnie (Rok 1918)

G這wno w wolnej Polsce, 篡wio這wy rozw鎩 miasta (I)

G這wno w wolnej Polsce, 篡wio這wy rozw鎩 miasta (II)

Owiata w G這wnie w latach 1918-1939

Opieka lekarska okresu mi璠zywojennego

G這wno w czasie II wojny wiatowej

Koniec wojny w G這wnie (Rok 1945)

Upadek miasta (II)

Po konfederacji targowickiej nast雷i drugi rozbi鏎 Polski. W styczniu 1793 r. wojska pruskie zaj窸y zachodnie ziemie polskie wed逝g tajnej umowy z Rosj. Cz ziem mianowicie zachodnia cz 闚czesnego wojew鏚ztwa rawskiego wesz豉 w sk豉d zaboru pruskiego. W ten spos鏏 G這wno wraz z s零iednimi miastami znalaz這 si wr鏚 miast zagrabionych przez Prusak闚. Okupanci dokonali podzia逝 administracyjnego na departamenty, zwane przez nich kamerami. G這wno przydzielono do kamery kaliskiej. Aby obci嘀y miasta nowymi podatkami, Prusacy wys豉li inspektor闚, kt鏎zy sporz鉅zili na miejscu opisy kontrolne finans闚 miejskich wed逝g schematu specjalnej ankiety, sk豉daj鉍ej si z 48 pyta. Ankieta mia豉 na celu uchwyci stopie zamo積oci ka盥ego miasta i ich obywateli. Z zachowanych dot鉅 akt pruskich dowiadujemy si wielu cennych wiadomoci o 闚czesnym 篡ciu i gospodarce miast. Wed逝g ankiety pruskiej z lat 1793-1794 do篡wotni posesork G這wna by豉 wtedy kasztelanka Podoska, stale mieszkaj鉍a w Warszawie. (Tu nale篡 zaznaczy, 瞠 udzielanie wiadomoci Prusakom nie spotyka這 si z 篡czliwoci. Kto nie chcia z nimi rozmawia kaza usprawiedliwia swoj nieobecno.) Miasto liczy這 321 mieszka鎍闚, w tym 123 katolik闚 i 198 砰d闚. G堯wna ulica miasta by豉 wybrukowana i prowadzi豉 przez most na trakcie mi璠zy Bielawami i Strykowem. Zanotowano r闚nie nieobecno proboszcza, przebywaj鉍ego w Warszawie. Stwierdzono obecno dwu kapelan闚, jeden z nich prowadzi szko喚 parafialn. Wr鏚 rzemielnik闚 zarejestrowano: 25 krawc闚, 5 szewc闚, 6 garncarzy, 5 piekarzy 2 grabarzy, rzenika, kowala, czapnika, m造narza, tkacza, sukiennika i kunierza. W miecie odbywa造 si coniedzielne targi i 8 dorocznych jarmark闚. Nadto by造 dwie gorzelnie i dwa browary.

W garbarniach zatrudniano 4 robotnik闚. Na terenie miasta dw鏎 posiada karczm wydzier瘸wian przez mieszczan. Magistrat, czyli urz鉅 miejski, stanowili burmistrz Krzysztof Kotlicki, w鎩t Florian Gowzicki i czterech rajc闚: Andrzej Dolaci雟ki, Jan Gomulicki, Kazimierz Doma雟ki, Franciszek Perli雟ki. Miasto p豉ci這 nast瘼uj鉍e podatki: kominowego 200 floren闚 polskich, czopowego 820 fl. podatk闚 od sk鏎 2200 fl. pog堯wnego 篡dowskiego 774 fl. razem 3994 fl. A tak瞠 podatek w豉cicielowi miasta 1110 fl. W ankiecie znajduje si konkluzja, 瞠 do miasta nale篡 sprowadzi niemieckich kolonist闚, zaprowadzi upraw chmielu i lnu, hodowl owiec i byd豉, skasowa wiele wi靖, kt鏎e s tylko okazj do pija雟twa.

Floren polski wprowadzony w 1786 roku mia warto 1/3 z這tego. 18 z這tych stanowi這 jeden dukat.

Konkluzja ankiety ujawnia odwieczne d嘀enia niemieckiego kolonializmu.

Z ankiety pruskiej mo積a por闚na miasta co do wielkoci, a wi璚 G這wno mia這 321 mieszka鎍闚. Mniejsze od G這wna by造: Kazimierz - 179, Kroniewice - 205, 鏚 - 191, Zgierz - 315. Natomiast Stryk闚 by wi瘯szy i mia 1047 mieszka鎍闚.

Po mierci ostatniego burmistrza polskiego Krzysztofa Kotlickiego mieszczanie znaleli stare akta pisane na pergaminie dotycz鉍e erekcji miasta w 1427 roku oraz dalsze przywileje nadawane miastu. Dnia 24 lipca 1829 roku miasto z這篡這 w Warszawie w Komisji Wojew鏚ztwa Mazowieckiego skarg przeciwko dziedzicowi senatorowi Czarneckiemu o przywr鏂enie miastu wszystkich zagrabionych ziem i przestrzeganie przywilej闚. Dnia 21 lipca 1820 roku burmistrz miasta G這wna W璚i雟ki sporz鉅zi opis historyczny miasta. Wed逝g tego r鏚豉 w roku 1821 nast雷i ostatni zab鏎 grunt闚, 章k, pastwisk i ogrod闚, nale蕨cych do mieszczan. Wszystkie dokumenty do章czono do skargi. Wed逝g spisu z lipca 1820 roku w G這wnie mieszka這 245 Polak闚, 675 砰d闚 i 7 os鏏 innych narodowoci, razem 931 os鏏. Dom闚 mieszkalnych by這 74. Utrzymanie ludnoci to rzemios這 i handel. W archiwum miasta υdzi znajduje si opis statystyczny G這wna nieco pniejszy, pochodz鉍y z 1860 roku. G這wno nale瘸這 wtedy do guberni warszawskiej pow. rawskiego. W opisie wymienia si dwa mosty na Brzuni i na Mrodze, m造n o czterech gankach i stan ludnoci: w 1840 r. - 1158, w 1850 - 1544, w 1860 - 1650, w tym 376 Polak闚, 1274 砰d闚. Opis ostatni wspomina, 瞠 w 1843 roku zapad wyrok Trybuna逝 Cywilnego w sprawie d逝goletniego procesu o zwrot miastu zaj皻ych przez dw鏎 posiad這ci. Wyrok dla miasta okaza si niepomylny z powodu braku dowod闚. Dokumenty do章czone do sprawy zagin窸y. Od wyroku s逝篡豉 apelacja, ale po pogorzeli mieszczanie zubo瞠li i dlatego prowadzenia procesu zaniechali.

Czarneccy, w豉ciciele maj靖ku, nie dbaj鉍 o jakikolwiek rozw鎩 miasta, oddawali je w dzier瘸wy, wreszcie sami popadli w d逝gi i prawdopodobnie za d逝gi dosta造 si dobra okoliczne jak i samo miasto w r璚e Matuszewskich. Wincenty Matuszewski w 1835 roku sta si r闚nie w豉cicielem klucza Bratoszewice, Woli B喚dowej, m造na na Bykowcu i Starej Pi造. Oba m造ny na rzece Mro篡cy i na Mrodze, m造n w miecie nale瘸 r闚nie do Matuszewskich.

Stosunek Matuszewskich do miasta od samego pocz靖ku polega na dalszym przyw豉szczaniu posiad這ci miejskich. Jeszcze przed zako鎍zeniem procesu s鉅owego Matuszewski wybudowa dworek na terenach dawnych ogrod闚 miejskich za rzek Brzuni. Nowe zabudowania dworskie nazwa folwarkiem Zabrzuni. Po latach folwark zmieni nazw na Zabrzenia.

W tym samym okresie lat 1815 - 1869 w豉ciciele miast okolicznych jak Ozork闚, Aleksandr闚, 鏚, Tomasz闚 sprowadzali tkaczy i prz鉅ki, stwarzaj鉍 im korzystne warunki osiedlania. Nieudolne pr鏏y uprzemys這wienia podejmowa tak瞠 w豉ciciel Strykowa. Ze strony Matuszewskiego nie wysz豉 nawet najmniejsza d嘀no uprzemys這wienia G這wna. Odwrotnie, sta貫 zatargi z miastem doprowadza造 mieszczan do ub鏀twa i uniemo磧iwia造 rozwini璚ie inicjatywy prywatnej. Naczelnik powiatu rawskiego w wykazie z roku 1863 podaje, 瞠 w G這wnie by這 150 krosien do wyrobu p堯tna lnianego, ale zaznacza, 瞠 wykonano 1920 arszyn闚, to jest oko這 1380 metr闚, tylko na w豉sn potrzeb. Nie by豉 to zatem produkcja przemys這wa.

Przejcie d鏏r g這wie雟kich w r璚e Matuszewskich stworzy這 now konfiguracj okolicy. Dw鏎 przeprowadzi drog z miasta i wybudowa most na Brzuni (dzi ul. Dworska). W miecie posiadali Matuszewscy gorzelni, browar, cegielni, dwa m造ny wodne i stawy. Pr鏂z folwarku Zabrzuni do Matuszewskich nale瘸造 s零iednie mniejsze folwarki w Ruchnie, Pale鎍u i Kamieniu oraz dalsze, i tak: folwark Zabrzunia - 688 morg闚, Warcha堯w - 527 morg闚, Paleniec - 82 morgi, Bobr闚ka - 286 morg闚, Ruchna - 329 morg闚, Ziewanice - 206 morg闚, Kamie - 497 morg闚. Opr鏂z folwark闚 do Matuszewskich nale瘸造 wsie: Paleniec - 16 osad, Ziewanice - 11 osad, Topor闚 21 osad oraz karczma w Toporowie. W dalszym zasi璕u od G這wna, jak ju wspomniano, do Matuszewskich nale瘸造: klucz Bratoszewice, folwark Wola B喚dowa i lasy Woliska.

Matuszewscy trzymali si z dala od nowatorskich reform, ho責uj鉍 raczej starowieckim formom, zabiegaj鉍 jedynie o utrzymanie zasob闚 maj靖kowych. Mieszczanie przeciwnie - upoledzeni w handlu przez 砰d闚, wyparci przez dw鏎 z ziemi sprzyjali walkom powsta鎍zym co objawia這 si szczeg鏊nie u m這dzie篡 wrogo nastawionej do Moskali.

Na podstawie fragment闚 drukowanych w latach 1994-2002 w miesi璚zniku Echo G這wna