Henryk Rynkowski

DZIEJE G這wna

Od Autora. Dzieje Przedhistoryczne

Za這瞠nie miasta i jego rozw鎩 (I)

Za這瞠nie miasta i jego rozw鎩 (II)

Upadek miasta (I)

Upadek miasta (II)

Okres pierwszej wojny wiatowej w G這wnie

Rozw鎩 szkolnictwa w G這wnie podczas I wojny wiatowej

Koniec wojny w G這wnie (Rok 1918)

G這wno w wolnej Polsce, 篡wio這wy rozw鎩 miasta (I)

G這wno w wolnej Polsce, 篡wio這wy rozw鎩 miasta (II)

Owiata w G這wnie w latach 1918-1939

Opieka lekarska okresu mi璠zywojennego

G這wno w czasie II wojny wiatowej

Koniec wojny w G這wnie (Rok 1945)

Koniec wojny w G這wnie (Rok 1945)

W styczniu 1945 roku przez G這wno zacz窸y przeje盥瘸 pojedyncze grupy 穎軟ierzy sowieckich. Ludzie przypatrywali si, niekiedy cz瘰towali papierosami i pr鏏owali zamieni kilka s堯w. Ju wczeniej rozesz豉 si cicha wiadomo, 瞠 do partyzant闚 i 穎軟ierzy Armii Krajowej Sowiety s nieprzychylnie ustosunkowane. Lepiej si nie przyznawa. Rozumie si, 瞠 oddzia造 krocz鉍e z armi maj zadania wojenne. Nie zatrzymuj si, d嘀 dalej na zach鏚.

Dla utrzymania porz鉅ku zorganizowano w G這wnie milicj obywatelsk. Do milicji m.in. zg這si這 si kilku by造ch 穎軟ierzy AK.

Na drugi dzie przyby jaki Rosjanin, kt鏎y oznajmi, 瞠 jest wojennym naczelnikiem miasta. Jego stosunek do ludnoci polskiej by podobny zupe軟ie do post瘼owania pierwszych w豉dz administracyjnych niemieckich z t r騜nic, 瞠 Niemcy zjawili si kilkanacie dni po wejciu wojsk, a ten naczelnik ju na drugi dzie zacz像 urz璠owa. Nakaza zwo豉 do urz璠u miejskiego kilkunastu przedstawicieli miasta na zebranie. Przem闚i po rosyjsku, 瞠 uwa瘸 ich jako Rad miejsk i nakaza wybra zarz鉅 miejski. Zebrani przewa積ie radni miejscy ostatniej sprzed wojny rady miejskiej, odpowiedzieli, 瞠 w豉ciwie ostatni sk豉d rady i zarz鉅u uwa瘸j za odpowiedni.

By這 wiadomo, 瞠 NKWD w kilku wypadkach ujawnienia si 穎軟ierzy AK -aresztuje. Wobec takiej sytuacji, kto m鏬 z 穎軟ierzy AK znika z G這wna. Tote bardzo niech皻nie przyj像 powo豉nie na burmistrza H. Rynkowski, tym bardziej, 瞠 wygl鉅a這 to powo豉nie jakby pod presj. Naczelnik wojenny zaznaczy, 瞠 kto by od wyboru chcia si uchyla, tego on b璠zie uwa瘸 za wroga nowego porz鉅ku. Po kilkunastu dniach naczelnik z G這wna wyjecha.

Ju w pierwszej po這wie 1945 roku zorganizowana zosta豉 pierwsza komunikacja do υdzi, na razie na ci篹ar闚kach.

Ci篹kie to by造 chwile. Przeci皻ny mieszkaniec G這wna wyczerpany do skrajnoci pi璚ioletni wojn i krwawym terrorem okupanta chcia豚y si gdzie zawiesi, zdoby jak prac dla zapewnienia rodzinie znonego utrzymania. Ka盥y wi璚 wraca ku temu miejscu pracy, od kt鏎ego oderwa豉 go wojna, tam przede wszystkim widzia豚y mo磧iwo ratunku dla siebie i rodziny. Pozosta sprzed wojny rodzaj spadku, jaki pozostawi豉 II Rzeczpospolita w G這wnie i ten spadek nale篡 o篡wi, aby przynajmniej na pocz靖ku ratowa sytuacj. ζtwiej kontynuowa stare przedsi瑿iorstwo ni rozpoczyna od nowa.

Jakie by造 szanse?
1. Fabryka Norblina. Zak豉dy ograbione na pocz靖ku wojny przez Niemc闚 z maszyn i surowc闚. W pniejszym czasie fabryk wykorzystali Niemcy do cel闚 wojennych. Ju latem 1944 roku w przewidywaniu rych貫j kl瘰ki organizacja podziemna umieszcza豉 wr鏚 zatrudnionych przez okupanta robotnik闚 polskich swoich ludzi, kt鏎zy mieli czuwa nad maj靖kiem na wypadek ewakuacji. W grudniu 1944 r. po rozwi頊aniu na okres zimowy oddzia堯w partyzanckich, w章czy這 si do stra篡 ochrony kilku 穎軟ierzy podziemia. Niestety dzia豉lno NKWD i UB przeciwko AK zniweczy造 plany, zainstalowano wojskowe zak豉dy, kt鏎e wykonywa造 przewa積ie kooperacj czci dla zbrojenia Rosji (1946).
2. Krochmalnia. Zak豉d sezonowy prywatny, upa雟twowiono.
3. Warsztaty mechaniczne us逝gowe, prywatne, czynne na Swobodzie podczas okupacji. Mog s逝篡 do pomocniczych rob鏒 przy uruchamianiu innych zak豉d闚.
4. Odlewnia 瞠liwa Epsteina na Swobodzie. Opuszczone po篡dowskie przedsi瑿iorstwo. Jest to jedyne przedsi瑿iorstwo, kt鏎ego robotnicy zrozumieli swe zadanie i przyst雷ili do uruchomienia zak豉du. Mimo przeszk鏚 spowodowanych centralizacj (w miar mo磧iwoci ograniczaj鉍ych samodzielno) dopi瘭i celu.
5. Nie wyko鎍zone przedsi瑿iorstwo tekstylne Ekersdorfa przy ul. Pi靖kowskiej. W豉ciciel nie otrzyma zezwolenia na uruchomienie tkalni mechanicznej. Obiekt przydzielono jako dodatkowe pomieszczenie warsztat闚 odlewni omawianej pod p. 4.
6. Mleczarnia Sp馧dzielcza przy ul. Pi靖kowskiej.
7. Sp馧dzielnia "Rolnik" za這穎na w 1922 lub w 1923 r. przetrwa豉 okupacj hitlerowsk. Zosta豉 przez centralizacyjny aparat pa雟twowy w章czona do Samopomocy Ch這pskiej i sta豉 si pa雟twowym przedsi瑿iorstwem skupu produkcji rolnej i dystrybutorem zaopatrywania rolnictwa.
8. Sp馧dzielnia "Nadzieja". W czasie okupacji prowadzi豉 szereg sklep闚 spo篡wczych w G這wnie. Po wojnie poch這n像 j aparat centralizacji i w章czy do sp馧dzielczoci spo篡wczej "Spo貫m" w Warszawie. Nale篡 zaznaczy, 瞠 wszystkie sp馧dzielnie w 1946 r. w Polsce sta造 si faktycznie przedsi瑿iorstwami pa雟twowymi, utraci造 samorz鉅, podlega造 centralnym zarz鉅zeniom odg鏎nym, a pozosta貫 ze zwyczaju walne zebrania cz這nk闚 mia造 prawo wys逝cha sprawozdania rocznego i zaakceptowa zarz鉅zenia w豉dz.
9. Zabudowania folwarku Zabrzenia. Po czciowej parcelacji grunt闚 cz zabudowa pozostawiono Pa雟twowemu Gospodarstwu Rolnemu, reszt zabra na biura Urz鉅 Miejski.
10. Przesz這 2 600 os鏏 narodowoci 篡dowskiej w pocz靖kach okupacji wywieli z G堯wna Niemcy. Ludno ta zosta豉 wymordowana przez Gestapo w r騜nych obozach. Pozosta造 po 砰dach maj靖ek ruchomy, sklepy, magazyny, tekstylia, wyroby kunierskie zabrali Niemcy. Maj靖ek nieruchomy przeszed po wojnie na skarb pa雟twa i oddany zosta w administracj Urz璠owi Miejskiemu. Nowy nie uko鎍zony dom pi皻rowy Gminy 篡dowskiej wyko鎍zyli Niemcy i umiecili w nim magistrat. Stary budynek gminy 篡dowskiej - Dom modlitwy (Bo積ic) otrzyma豉 Ubezpieczalnia Spo貫czna i przez d逝gie lata mieci豉 si w nim przychodnia zdrowia
11. Dom Ludowy, wybudowany ze sk豉dek i ofiar spo貫cze雟twa g這wie雟kiego. Od 1911 roku do 1939 by orodkiem kultury spo貫cze雟twa g這wie雟kiego. Na pi皻rze znajdowa豉 si sala teatralna i kulisy z pokoikami na garderob teatraln. Na dole du篡 sklep sp馧dzielni "Nadzieja" i Bank Sp馧dzielczy. Przedstawienia teatru amatorskiego odbywa造 si prawie ka盥ej niedzieli. Poza tym sala s逝篡豉 na zebrania, odczyty i inne imprezy kulturalne (wtedy, kiedy G這wno liczy這 4 ty. ludnoci polskiej). Inicjatorem budowy Domu Ludowego by dzia豉cz spo貫czny ks. W. 畝bczy雟ki. Bank Sp馧dzielczy mia lokum w Domu Ludowym na dole, reszt pomieszcze zajmowa豉 sp馧dzielnia "Nadzieja", a sala na pi皻rze pozosta豉 dla teatru i dla spo貫cze雟twa. Kt騜 by przypuszcza, 瞠 kiedy powstan okolicznoci, kt鏎e pozbawi spo貫cze雟two jego dorobku. Wszak Sp馧dzielczy Bank, Sp馧dzielnia "Nadzieja", Towarzystwo Domu Ludowego to wszystko dzieci jednej Kultury Spo貫cze雟twa. Sta這 si inaczej. Po drugiej wojnie Bank Sp馧dzielczy sta si instytucj finans闚 pozbawion samorz鉅u, wi璚ej zale積 od zarz鉅ze odg鏎nych. Najpierw wydzier瘸wi sal przedsi瑿iorstwu kinowemu. Przedsi瑿iorstwo kinowe zniszczy這 rekwizyty teatru. Po kilku latach Urz鉅 Miejski zacz像 poszukiwa lokalu dla swej przeros貫j administracji. Zebrano komisj, kt鏎a orzek豉 nieprzydatno sali na kino. Urz鉅 Miejski zaj像 pi皻ro jak sw w豉sno. (Obecnie budynek w karygodny spos鏏 niszczeje. Starsi ludzie wo豉j: "Ratujcie nasze pieni鉅ze" - ale nikt ich nie s逝cha.)
12. Cegielnia opuszczona poniemiecka Wolperta. Jako obiekt pa雟twowy niewykorzystany, powoli przez dziesi靖ki lat ulega b璠zie zniszczeniu (1946).
13. Dwa m造ny wodne i jeden motorowy na Swobodzie. M造n motorowy jako w豉sno prywatna uleg zniszczeniu na skutek obci嘀e fiskalnych. M造n wodny Zabrzeni na ul. M造narskiej sta si w豉snoci pa雟twow. Opuszczony rozsypywa si, nareszcie rozebrano go. W ten sam spos鏏 zniszczono kilka innych m造n闚 wodnych na Mrodze. Czy to mo積a nazwa rozs鉅n gospodark? A mo瞠 w Polsce jest za du穎 m造n闚, a mo瞠 jest te za du穎 energii, bo niszcz鉍 wodne punkty energetyczne niszczy si zasoby energii. Nic podobnego. Gospodarka centralna oddaje zbo瞠 do przemia逝 m造nom w NRD, pozostawiaj鉍 Niemcom otr瑿y, cenn pasz, kt鏎 zn闚 kupuje w Ameryce. Nadmiaru energii te nie mamy, bo niekt鏎e zak豉dy maj przestoje z powodu braku energii.

Powie kto, 瞠 za du穎 krytyki. Jak nie b璠zie krytyki, to nie b璠zie poprawy. M鉅ry gospodarz rad krytyce, bo mo瞠 naprawi b喚dy. Centralizacja zarz鉅zania od samego pocz靖ku by豉 wad ustroju i to si uwidocznia這 nawet na takim odcinku jak G這wno.

Powo豉ny w dziwny spos鏏 Urz鉅 Miejski i Rada Miejska otrzymywali nowe zarz鉅zenia, a burmistrz wzywany by co pewien czas do urz璠u wojew鏚zkiego w υdzi na konferencje. Od pocz靖ku nie liczono si z Rad Miejsk, z samorz鉅em miejscowym. Burmistrz stawa si urz璠nikiem administracji do wykonywania zarz鉅ze nadsy豉nych. Henrykowi Rynkowskiemu to nie odpowiada這. W kwietniu 1945 r., wykorzystuj鉍 wielk ch耩 豉wnika Szyma雟kiego do piastowania urz璠u burmistrzowskiego, na zebraniu Rady Rynkowski zaproponowa, aby wybra burmistrzem Szyma雟kiego o zapatrywaniach lewicowych, on za pozostaj鉍 radnym b璠zie m鏬 zawsze s逝篡 swoim dowiadczeniem, je瞠li to b璠zie potrzebne. Rada propozycj przyj窸a. Zaraz na tym zebraniu Szyma雟ki postawi wniosek przemianowania nazwy ulicy J霩efa Pi連udskiego. Kto z radnych zapyta, czy rzeczywicie Pi連udski uczyni jak przykro jemu, bo wiadomo, 瞠 by swego czasu 瘸ndarmem w plutonie przybocznej 瘸ndarmerii marsza趾a. Szyma雟ki si zaczerwieni i wniosek wycofa. Szyma雟ki nie by mo瞠 z造m cz這wiekiem, m闚iono tylko, 瞠 czasami uderza mu do g這wy woda sodowa. Tak te by這 1 maja. W ferworze przem闚ienia na Placu Wolnoci w G這wnie wyrazi si, 瞠 kto si b璠zie sprzeciwia nowej w豉dzy, to on zbuduje szubienic i tu b璠zie wiesza.

W tym czasie spotykano zbuntowane oddzia造 partyzanckie utworzone przez zbuntowanych partyzant闚, kt鏎zy nie poddali si rozkazowi rozwi頊ania organizacji podziemnej. W okolicy G這wna te kr璚i si taki oddzia. S poszlaki, 瞠 z r隕 tych zapale鎍闚 zgin像 Szyma雟ki.

Nast雷i豉 konsternacja, nikt nie chcia przyj寞 stanowiska burmistrza. Wprost si章 zmuszono dawnego burmistrza Rynkowskiego do powrotu. Po kilkunastu dniach Urz鉅 Bezpiecze雟twa z υdzi aresztowa burmistrza. Oskar穎no go o przynale積o do WiN, organizacji Wolno i Niepodleg這, kt鏎 wykryto na terenie υwicza. Up造n窸o 9 miesi璚y ci篹kich bada i konfrontacji nim dosz這 do sprawy w S鉅zie Wojskowym i z braku dowod闚 obci嘀aj鉍ych Rynkowskiego zwolniono. W tym procesie podczas ledztwa zakatowano na mier dw鏂h mieszka鎍闚 υwicza: Andrzejewskiego i jednego z harcerzy wpl靖anych do sprawy.

Na podstawie fragment闚 drukowanych w latach 1994-2002 w miesi璚zniku Echo G這wna