Henryk Rynkowski

DZIEJE G這wna

Od Autora. Dzieje Przedhistoryczne

Za這瞠nie miasta i jego rozw鎩 (I)

Za這瞠nie miasta i jego rozw鎩 (II)

Upadek miasta (I)

Upadek miasta (II)

Okres pierwszej wojny wiatowej w G這wnie

Rozw鎩 szkolnictwa w G這wnie podczas I wojny wiatowej

Koniec wojny w G這wnie (Rok 1918)

G這wno w wolnej Polsce, 篡wio這wy rozw鎩 miasta (I)

G這wno w wolnej Polsce, 篡wio這wy rozw鎩 miasta (II)

Owiata w G這wnie w latach 1918-1939

Opieka lekarska okresu mi璠zywojennego

G這wno w czasie II wojny wiatowej

Koniec wojny w G這wnie (Rok 1945)

G這wno w czasie II wojny wiatowej

Wkroczeniem wojsk niemieckich do Austrii w marcu 1938r. rozpocz像 Hitler sw鎩 zaborczy program podboju Europy. W rok pniej 15 marca 1939r. Wojska niemieckie zajmuj Czechy i Morawy. Polska otrzymuje kolejne 蕨dania opuszczenia Gda雟ka i Pomorza.

Groba wojny pobudza Polak闚 do ofiarnoci na rzecz obrony ojczyzny. Ludno oddaje pojazdy dla wojska, przeprowadza zbi鏎ki kosztownoci i z這mu. W G這wnie robotnicy fabryki Norblina zakupuj ze sk豉dek ci篹ki karabin maszynowy z zaprz璕iem konnym. Przeciwko zaborczoci niemieckiej ludno polska protestuje na licznych zgromadzeniach.

Tymczasem 28 sierpnia 1939r. Niemiecki minister Ribbentrop podpisuje z sowieckim ministrem Mo這towem tajny dokument, zwany czwartym rozbiorem Polski. Uk豉d przewiduje podzia Europy rodkowej pomi璠zy Rosj Sowieck i Niemcy. Ziemie polskie na zach鏚 od rzek Pisy, Narwi, Wis造 i Sanu maj zaj寞 Niemcy, a na wsch鏚 od tej granicy: cz Mazowsza, Lubelszczyzna, Wo造, Podole oraz Besarabia i Bukowina - Sowieci.

Nowo podpisany tajny traktat z豉ma uk豉d o nieagresji zawarty w 1932r. mi璠zy Polsk a Sowietami, kt鏎y mia obowi頊ywa do 1944r. Ubezpieczywszy si w ten spos鏏 od wschodu, Hitler 1 wrzenia 1939r. o godzinie 4.45 rozpocz像 atak zbrojny na Polsk. Masy czo貪闚 i eskadry samolot闚, pal鉍 i morduj鉍 ludno polsk, wdziera造 si w g章b kraju. Pierwsz ofiar najazdu hord niemieckich na Polsk pad造 przygraniczne miasta i osady, bombardowane i palone z samolot闚. Dymy i 逝ny po瘸r闚 wida by這 we wszystkich kierunkach.

Zmotoryzowane 穎責actwo niemieckie wgryza這 si w ziemie polskie, siej鉍 terror, wy豉puj鉍 m篹czyzn, kt鏎ych zamykano w obozach lub wysy豉no na roboty do Rzeszy. Najmniejsze podejrzenie oporu dawa這 pow鏚 do mordowania bezbronnej ludnoci i palenia ca造ch wsi. Od 2 do 6 wrzenia 193 9r. szos przez G這wno ci鉚n窸y t逝my mieszka鎍闚 υdzi. M篹czyni szukaj鉍 jednostek wojskowych, aby stawi si pod bro i da odp鏎 wrogowi. Ca貫 rodziny z tobo趾ami d嘀y造 ku Warszawie. Wielu miesza鎍闚 G這wna zdo豉這 wczeniej dosta si do stolicy. Mi璠zy innymi doktor Stanis豉w Pernak, farmaceuta Tadeusz Skokowski, Zygmunt Prawicki, Benduski i inni. Brali udzia w obronie Warszawy. Polegli w闚czas Zygmunt Prawicki i Tadeusz Skokowski.

W trzecim i czwartym dniu wojny na G這wno pad這 kilka bomb niemieckich, mianowicie na 章ki ko這 Osin, na szos w pobli簑 "chojaka", na dworzec kolejowy oraz na ul. Spacerow 12. Na dworcu znajdowa si w豉nie poci鉚 z wojskiem polskim. 皋軟ierze padli na ziemi i ocaleli, ale 14-letni ch這piec, Jerzy Ko豉szewski, ucze SP nr 2, nie umia zachowa si w takiej sytuacji, zgin像. To by豉 pierwsza ofiara wojny w G這wnie. Od bomb zrzuconych na ludno cywiln zgin窸y dzieci:

Grzegorz Rubacha i Michalina Kamierska, Fr靖czak闚na i wiele innych os鏏. G這wno jednak omin窸y wi瘯sze naloty samolot闚 niemieckich. Mo瞠 plany niemieckie zak豉da造 wcielenie do Rzeszy υdzi i okolicznych miasteczek. A mo瞠 wywiad niemiecki wiedzia o wielkich zapasach miedzi w firmie Norblina i oszcz璠zi miasto i fabryk, aby umo磧iwi sobie pniejszy rabunek zapas闚 cennego surowca.

8 wrzenia Niemcy zaj瘭i 鏚. W bitwie nad Bzur wojska polskie pod dow鏚ztwem genera豉 Bortnowskiego stawi造 silny op鏎 nawale niemieckiej w okolicach G這wna Zbiorowe mogi造 naszych 穎軟ierzy znajduj si na cmentarzu w G這wnie, Dmosinie i Waliszewie, wiadcz鉍 o zaciek造ch walkach stoczonych w okolicy miasta. Do po這wy padziernika powraca造 do G這wna grupy zdeterminowanych g這winiak闚. Niekt鏎zy zaw璠rowali a w okolice Kowla, gdzie mia造 grupowa si oddzia造 wojskowe. Nie wiedzieli jednak o tajnym uk豉dzie sowiecko-niemieckim. Tam natkn瘭i si na wojska sowieckie, kt鏎e 17 wrzenia przekroczy造 wschodni granic Polski. W dniu 28 wrzenia Niemcy zawar造 z Moskw drugi uk豉d o ostatecznych granicach mi璠zy agresorami. Na mocy tego uk豉du wojska niemieckie zaj窸y ziemie do Bugu, a Sowieci w zamian za poprzednio planowanej Lubelszczyzny i czci Mazowsza otrzyma造 Litw. Cz g這winiak闚, unikaj鉍 oboz闚 sowieckich, wr鏂i豉 do G這wna, cz przedosta豉 si do Rumunii. Pierwsi przewa積ie znaleli si pniej w szeregach podziemnej Armii Krajowej, drudzy przedostali si do Francji walczyli z Niemcami u boku aliant闚.

W pocz靖kach padziernika 1939r. Niemcy zorganizowali w υwiczu wojenn administracj. Z υwicza zjecha造 do G這wna w豉dze okupacyjne, zatrzymuj鉍 si u miejscowego Niemca Wolperta. Pracownik闚 magistratu z burmistrzem ci鉚ni皻o na poprzednie stanowiska przydzielaj鉍 t逝macza, jakiego volksdeutscha z υdzi. Kilka dni by wzgl璠ny spok鎩, a do przybycia grupy SS-man闚.

W listopadzie 1939r. Niemcy wprowadzili na okupowanych ziemiach polskich swoj administracj wcielaj鉍 do Rzeszy Niemieckiej l零k, Pomorze i Pozna雟kie wraz z υdzi i okolic jako Warthegau (Kraj Warty). Z pozosta造ch ziem polskich, zagarni皻ych przez wojska niemieckie, tj. Ma這polski Zachodniej z Krakowem, Mazowsza z Warszaw, Lubelszczyzny z Lublinem i Zamociem, utworzyli tzw. Generaln Guberni pod zarz鉅em niemieckim i zbrojnym dozorem 瘸ndarm闚, SS-man闚 i wojsk Wehrmachtu. Granica mi璠zy Generaln Guberni a Krajem Warty bieg豉 mi璠zy G這wnem i Strykowem (za Bratoszewicami i Brzedz). G這wno nale瘸這 do GG. Niemcy obsadzili granic posterunkami ze stra瘸mi, uzbrojonymi celnikami i 瘸ndarmami. W samym G這wnie naj豉dniejsze domy zaj瘭i, wysiedlaj鉍 ich w豉cicieli, Niemcy. Na plebanii po usuni璚iu proboszcza i ksi篹y ulokowa si posterunek 瘸ndarmerii W domu Jab這雟kiego przy ul. υwickiej 74 umiecili ekspozytur starostwa, za w domu doktora Pernaka - niemiecki urz鉅 pracy. Tak瞠 budynek pp. Waliszewskich zaj瘭i Niemcy. Obydwa budynki szkolne zajmowa這 wojsko. Zarz鉅 Miasta z domu Ni積ikowskiego z pl. Wolnoci przeniesiono do opuszczonej bo積icy 篡dowskiej, a pniej do nowego jeszcze nie wyko鎍zonego, domu gminy 篡dowskiej przy ul. M造narskiej. Wiele dom闚 i mieszka zaj瘭i Niemcy na w豉sny u篡tek. Rekwirowano ca貫 wyposa瞠nia dom闚: meble, dywany i inne cenne urz鉅zenia wn皻rz. Wskutek zaj璚ia fabryki Norblina przez wojsko, wiele rodzin robotniczych straci這 prac. Niekt鏎zy otworzyli drobne warsztaty rzemielnicze, inni rzucili si na tzw. szmugiel (tak nazywano nielegalny handel), ryzykuj鉍 nawet przekradanie si przez granic do υdzi.

Jednak wiele rodzin 篡這 w skrajnej n璠zy. Utworzona Rada Opieku鎍za prowadzi豉 kuchni i wydawa豉 posi趾i najbiedniejszym. Organizatorami tej dobroczynnej instytucji byli: m造narz Piotr 砰galski, sekretarz magistratu Roman Guzidd, kupiec Wac豉w Winiewski, starszy felczer J霩ef Sujka, Marian Gorzkiewicz i Stanis豉w Augustyniak. Piotr 砰galski zaraz po wejciu okupanta otworzy plac闚k Polskiego Czerwonego Krzy瘸 kt鏎y mia zaj鉍 si dzia豉lnoci charytatywn. Jednak Niemcy zabronili prowadzenia tej plac闚ki. Dzi瘯i ofiarnoci okolicznych dwor闚 i m造narzy oraz zamo積iejszych kupc闚 Rada Opieku鎍za dysponowa豉 rodkami 篡wnociowymi na do篡wianie najubo窺zych.

W fabryce Norblina pozosta造 du瞠 zapasy miedzi i mosi鉅zu. O zapasach tych Niemcy wiedzieli prawdopodobnie od grupy Ukrai鎍闚 zatrudnionych w fabryce przez administracj Norblina jeszcze przed wojn. Robotnicy fabryczni przed wejciem Niemc闚 zd嘀yli cz zaopatrzenia zatopi w stawach. Jednak瞠 to, co po-zosta這, okupanci wywozili poci鉚ami przez kilka tygodni. Wywieziono te wszystkie maszyny i urz鉅zenia fabryczne.

Po zaj璚iu υdzi okupant rozpocz像 masowe wysiedlanie inteligencji. Ca貫 rodziny 豉dowano do poci鉚闚 i wywo穎no w okolice Krakowa, Krosna i innych miejscowoci GG. Mieszkania zamykano, za na drzwiach przyklejano kart, 瞠 mieszkanie przeznaczonej jest dla Niemc闚. Wiele z wysiedlonych os鏏 przedostawa這 si pniej do G這wna, aby by bli瞠j domu. G這wno by這 ostatni stacj kolejow przed Rzesz. Inne rodziny, nie czekaj鉍 na przymusowe wysiedlenie, same opuszcza造 鏚, udaj鉍 si do GG. W ten spos鏏 w kr鏒kim czasie ludno G這wna powi瘯szy豉 si dwukrotnie. W ka盥ym domu dzielono si mieszkaniem z rodzinami wysiedlonymi. Wr鏚 wysiedlonych trafia造 si nawet rodziny z Pozna雟kiego i Pomorza. Wr鏚 nich byli nauczyciele, profesorowie wy窺zych uczelni, co umo磧iwia這 w pniejszym czasie zorganizowanie komplet闚 tajnego nauczania w zakresie gimnazjum i liceum. Przy opuszczaniu mieszkania Niemcy pozwalali zabra ze sob jedynie ma造 w瞛e貫k rzeczy osobistych. Mimo tych przeladowa Polacy nie upadali na ducha Wytworzy si odruch zwartoci, wzajemnej pomocy. Wszyscy wierzyli, 瞠 pot璕a okupanta zako鎍zy si jego kl瘰k, a Polska przetrwa.

Na podstawie fragment闚 drukowanych w latach 1994-2002 w miesi璚zniku Echo G這wna